Review các đầu sách dạy tư duy phản biện - Tom Hoàng Minh Thông

To think or not to think?

Hay câu chuyện về critical thinking với V.Gen Station 2020

V.Gen đến với mình như một cái duyên kì ngộ. Một dòng tin nhắn được thả nhẹ vào giữa hè tháng sáu, để rồi sau đó miệt mài với hai tháng lên ý tưởng và hình dung bài nói: To think or not to think?

Câu chuyện về “tư duy phản biện” (Critical thinking) được mình lên khung kể chuyện, bắt đầu từ đối thoại Socrates (dialogues) với hỏi - lắng nghe - quy nạp - định nghĩa - tri nhận, tu từ học & thuật hùng biện Aristotle (rhetoric) với logos - pathos - ethos và tam đoạn luận, thời đại Phục Hưng, thời đại Cách mạng khoa học đến thời đại Khai Sáng. Câu chuyện tư duy phản biện tiếp tục với John Dewey với reflective thinking và mở ra với Edward De Bono cùng lateral thinking, để cuối cùng kết lại với bổ sung về “charitable translation” từ charitable principle của Nigel Warburton khi thực hành critical thinking.

Hành trình 2500 năm đó đã được chúng mình ở V.Gen đi lại trong gần ba tiếng đồng hồ. Khởi đầu bằng câu hỏi “món ăn sáng của bạn hôm nay thế nào?” có vẻ vô thưởng vô phạt và… chẳng liên quan gì đến chuyện “tư duy phản biện”, các nhóm được thử thách với từng câu hỏi nâng dần độ khó, và buộc chúng mình phải “mang não ra nhào đi nặn lại”. Và, một trong những đỉnh điểm “não” là khi chúng mình bắc chiếc cầu tưởng tượng dài năm-thế-kỷ để nối “món ăn sáng” đó với khung cảnh khi Galileo Galilei đứng trước toà án dị giáo với lời thì thầm nổi tiếng [được cho là] của ông “E pur si muove” (dù sao trái đất vẫn quay).

Sau hành trình 2500 năm đó, chúng mình tạm “gói” lại một vài thứ để có thể bắt đầu thực hành tư duy phản biện:

(1) Tư duy phản biện thường được [các giáo trình/ các nội dung giảng dạy] tập trung vào việc lắng nghe, phân tích, biện giải các lập luận với logic và bằng chứng. Các thao tác cơ bản như (i) xác định kết luận, tiền đề, tiền đề ẩn, giả định và định kiến trong các phát biểu, (ii) kiểm tra tính hợp quy của lập luận (validity), (iii) xác định tính vững chắc của bằng chứng (soundness), (iv) nhận ra các lỗi lập luận hay nguỵ biện trong lập luận (reasoning fallacies), để từ đó biện luận hay bác bỏ,…. Đây là giai đoạn đầu tiên và là nền tảng cơ bản để thực hành tư duy phản biện. Việc xây dựng nền tảng này đòi hỏi một sự luyện tập thường xuyên và lâu dài để trở thành thói quen tư duy.

(2) Tuy nhiên, thực hành tư duy phản biện không chỉ dừng lại ở đó. Tư duy phản biện là công cụ, là con đường để từ đó tự thân ta biết cách nhìn nhận, đánh giá, lựa chọn và hành động với thông tin được tiếp nhận. Nếu chỉ dừng lại ở đánh giá (biện luận/ bác bỏ), chúng ta chỉ mới đi được nửa hành trình. Trong không ít trường hợp, thực hành tư duy phản biện bị gông cùm trong hành động phê phán và chỉ trích đối phương, thay vì giúp ta nhìn nhận và hành động để tiến về phía trước - trở thành một phiên bản tốt hơn của chính ta, và làm cho môi trường ta đang sống trở nên một môi trường tốt hơn cho chính ta.

(3) Thực hành tư duy phản biện cần phải được bắt đầu từ một tâm thế không định kiến, lắng nghe với sự chân thành, và hướng tới mục đích lương thiện. Điều này càng quan trọng trên môi trường số, không gian internet - nơi mà mỗi comment, mỗi bình luận, mỗi câu hỏi đều dễ dàng được ghi ra và tuôn trào, đẩy thêm bởi cảm xúc nhất thời và tính thắng thua dễ lên tới đỉnh điểm dù mọi thứ có thể chỉ “như cơn bão trong tách trà”.

(4) Óc tò mò trẻ thơ sẽ dẫn dắt chúng ta đến những biên giới mới, và óc tưởng tượng sẽ giúp vượt qua những biên giới đó. Ngược lại, sự lo sợ “cái xa lạ” và áp lực “phải đúng” sẽ cầm tù ta trong giới hạn mà chính ta đặt ra.

(5) Việc rèn luyện ngôn ngữ - hình thể và phương tiện chuyên chở của tư duy ra bên ngoài “khối óc” của ta - là một điều rất cần thiết để có thể thực hành tư duy phản biện tốt hơn.

(6) Tư duy không chỉ có tư duy phản biện mà còn muôn hình vạn trạng tư duy quanh ta: đừng thần thánh hoá hoặc tuyệt đối hoá bất kì lý thuyết tư duy nào.

Mình cảm thấy thật hứng khởi vì trong suốt buổi đối thoại ngày hôm đó, có rất nhiều chia sẻ và trao đổi từ các bạn V.Gen cho thấy một thế hệ người trẻ không ngừng suy nghĩ, lắng nghe, tìm hiểu và mở rộng tư duy từ những thói quen nhỏ nhất thường ngày. Mình cũng thật xúc động khi đọc từng dòng của những mẩu ghi chú từng bạn gửi lại trong ‘chiếc hộp tinh thần’ truyền thống của V.Gen gửi đến diễn giả sau chương trình: khi rất nhiều bạn viết, đại ý, dù đã phải “đau hết cả não” và “ong hết cả đầu” trong buổi hôm nay, em vẫn thấy “thiệt đã” và “ý thức về việc không ngừng tư duy” và tìm hiểu thêm về “thực hành tư duy phản biện”.

Cuối buổi, mình có hứa là sẽ giới thiệu một vài cuốn sách để các bạn có thể đọc thêm. Mình gõ danh sách ở dưới để bạn nào thích có thể tìm hiểu nhen:

[1] Johnathan Haber - Critical thinking - the MIT Press Essential Knowledge Series, 2020

[2] Alec Fisher - Critical thinking, An introduction - 2001

[3] Plato - Socratic dialogues (Bản dịch một phần: Đối thoại Socratic 1 - NXB Tri Thức, 2014)

[4] John Dewey - How we think - 1933 (Bản dịch: Cách ta nghĩ - John Dewey - NXB Tri Thức, 2017)

[5] Edward De Bono - Lateral Thinking - 1970 (Bản dịch: Tư duy đa chiều - Edward De Bono - NXB Thế giới 2018)

[6] Từ điển triết học trực tuyến của đại học Stanford tại địa chỉ https://plato.stanford.edu/index.html

Viết đến đây thiệt là vui quá ❤ Hi vọng sẽ có dịp nào đó mình sẽ được thực hành cuộc đối thoại này ở EdSpace thân yêu :”>

Cơ mà nếu mình làm thì có bạn nào muốn tham gia cùng với mình không nè?

image